751

Het retourschip de Burgh van Leijden in comp. van d’ deesen jaerse retourvloot van Batavia vertrocken, en in het harde weeder dat dien bodem nevens ‘t vordere gros van de vloot op de zuijder breete van 34 gr. en min. 46 heeft beloopen door de swacheijt over ‘t geheele corpus van ‘t schip het niet langer hebbende connen gaende houden, en gevolglijck genootsaeckt geweest op te duwen en de steeven na ‘t eijlant Ansuarij te wende, alwaer tot het kenteren van ‘t mousson winterlaegh heeft geleegen en met het doorwaijen van de oostelijcke winden van daer na herwaerts vertrocken, den 14en der gepasseerde maent November, gode zij danck, behouden alhier g’arriveert, althans in die staet is dat de reparatie en vertimmeringh die daer aen voor het aenneemen van sijn vaderlantse voijagie nodich sal dienen gedaen te werden, binnen weijnige dagen t’ eenemael sal connen weesen g’absolveert en overzulx volcomen in staet om met den eersten zijne verdere reijse van hier na ‘t Patria te connen vervolgen; en aengesien tot merckelijcke prejuditie van de Comp. is streckende, dat dien costelijcken bodem met soo een importabel capl. alhier lange soude werden opgehouden, en de gelegentheijt van dien bodem geensints is geconstitueert om laet en tegen ‘t winterzaijsoen op de custen van ons vaderlant (om ‘t quade weeder dat men aldaer in die tijden can beloopen) te komen, en onsen staet althans onder godes genadigen zeegen met alle Europiaensche coningen en vorsten in vreede blijft continueeren, volgens de jongste advijsen ons daervan uijt ‘t vaderlant toegekomen, en dienvolgens niet nootsakelijck dat desselfs vertreck tot de comste van de retourvloot wert gedeclineert, alsoo ten voors. opsichte geen swarigheijt behoeft te werden gemaeckt om dien bodem alleen na ‘t vaderlant voor af te laten vertrecken, Soo is naer voorgaende rijpen berade goet gevonden en g’arresteert het voors. retourschip, de Burgh van Leijden , niet langer als tot ulto. Januarij des aenstaende jaers alhier aen te houden en als dan, in Godes name, zijne reijse na ‘t vaderlant te laten vervolgen, wanneer gedurende de reijse ‘t bequaemste weeder heeft te verwagten en vroegh in de somer in ‘t vaderlant sal connen weesen; ‘t welck wij oordeelen met den meesten dienst van d’ E.Comp. te quadreeren.

Aengesien de questien en verschillen mitsgaders jalousie die der in de laeste jaren sijn ontstaen met de Caepse wijn aen twee bijsondere persoonen den een in ‘t district van de Tafelvaleij en den anderen buijten ten platten lande te verpagten,34 om ‘t welcke voortaen te prevenueeren d’ Edle. Hr. Commissaris na voorgaende ingenomen advijs, vermits de ordinarij tijt van verpagtinge soo na op handen was, bij zijn Edle aenweesen een preuf genomen met de voorn. Caepse wijn aen een persoon alleen te verpagten om de voorgaende doleantien en klagten voor te comen en te gelijck meteen alle d’ andere verpagtinge bij die gelegentheijt voor ‘t aenstaende jaer meede te doen voortganck neemen, sonder egter voor de ordinarij tijt van pmo. Januarij aenvanck te neemen, waer door nu is ondervonden dat de voorn. Caapse wijnpagt, met aen een persoon alleen te verpagten, merckelijck meerder als de voorige jaren heeft gerendeert, en gesteijgen is tot een somma van ƒ9900,35 overzulx meerder als ‘t laeste jaer of oijt voorheen een somma van ƒ3600, dat een groot verschil is en waer door alle de voorgaende dispuijten en questien zijn voorgekomen, weshalven met gemeen advijs is g’arresteert dat de voorn. Caepse wijnpagt voortaen alle jaren aen een alleen en geen twee bijsondere persoonen in ‘t openbaer aen de meest biedende sal werden verpagt, sonder dat d’ E.Comp. haer in ‘t toecomende sal hebben te bemoeijen of in te laten met de wijn van de particuliere wijngardeniers op te koopen, maer dat de pagter vrij sal staen zijn gerief bij de particuliere te soecken tot zodanigen prijs als sij met malcanderen zullen connen accordeeren, waermeede alle de voorgaende discrepantien zullen blijven geweert en d’ E.Comp. onderwijle meerder voordeelen daer bij gaudeeren.

De Heemraden aen Stellenbosch haer bij request aen d’ Edle. Heer Commissaris hebbende geaddresseert van inhoude dat de Coloniers ter voors. plaetse nu twee jaren herwaerts een soberen oegst aldaer hebben gehadt en ‘t gezaeij deesen jare weder seer slegt was geslaegt, en door een zoort van luijsen bij na t’ eenemael vernielt, indiervoegen dat de meeste lantbouwers qualijck haer zaetcoorn, en andere niet het minste van haer gezaeij zullen cunnen inoegsten, waer door de Coloniers aldaer, en insonderheijt veele onvermogene onder deselve, soo grooten schade hebben geleeden als zij in twee jaren bij een goet gewasch sullen connen te boven komen, met versoeck aen d’ Edle. Heer Commissaris dat zij ten dien opsichte van den thiende aen de Comp. op te brengen voor een jaer langer als haer zulx bij ‘t aenweesen van zijn Edt. den Heere Gouverneur Genl. van Goens zaliger in den jaere 1682 was toegestaen, mogte werden g’excuseert, vermits zulx deesen jare quam te expireeren; welck gantsch billijck en gefondeert versoeck bij den Edle. Heer Commissaris in consideratie genomen zijnde, hebben wij haer sulx niet connen weijgeren, en overzulx goetgevonden alle de lantbouwers aen voors. oort Stellenbosch genaemt, noch voor een jaer langer als haer zulx is toegestaen van den thiende van haer gewasch aen d’ E.Comp. op te brengen, t’ excuseeren en de voorige gestelde tijt een jaer langer te prolongeeren, om de luijden in haer geleedene schade eenigermaten in ‘t gemoet te komen, dat ‘t werck van den ackerbouw noch al meerder sal recommandeeren.

Den adsistent Adriaen van der Stel,36 de plaets van dispencier althans becleedende, zijnde de soon van den presenten Heer Commandeur Van der Stel, bij request aen meergedagte Edle. Heer Commissaris verthoont hebbende zijne genegentheijt om uijt den dienst van de Comp. ontslagen en in vrijdom gestelt te mogen werden, om hem met de culture alhier te mogen erneeren, Soo is goet gevonden hem bij deesen zijn versoeck te accordeeren met vergunning van soo veel bequaem lant in eijgendom als hij sal connen beheeren, zijnde oock wijders geleth op de gedane intercessie van verscheijde ‘s Comps. dienaren dat haer meede mogte werden vergunt lant in eijgendom, waertoe deese en geene beweeghredenen werden geallegeert, namentlijck dat bij het toestaen van landerijen aen ‘s Comps. dienaren die doorgaens meerder als veele deeser arme borgers van vermoogen zijn, de voortplantingh merckelijck soude accresseeren, en haer soo verre daer aen verobligeeren dat zij niet als tot haer merckelijcke schade van hier soude connen vertrecken, en overzulx tot de verdere culture haer buijten den dienst van de Comp. begeeven, sonder dat de Comp. van haer eenige de minste laste soude behoeven te dragen, maer in tegendeel indertijt daer bij proffiteeren en oock meede andere onvermoogene borgers de hant connen bieden; dat jegenwoordich de Comp. genootsaeckt is te doen. Waer uijt soude volgen dat de Colonie merckelijck soude werden verbeetert en aenwassen, waer op het nootsaeckelijck, soo de Comp. haer gewenst oogmerck sal bereijcken, en te gelijck om de Coloniers buijten laste van de Comp. te connen doen bestaen, moet werden aengeleijt; zijnde ten opsichte van de voorgaende g’allegeerde goede consideratien de hier ontrent gedane instantie voor soo geheel niet ongerijmt aengesien, maer dewijl den Heer Commandeur en Raet in loco bij haere jongste generale missive in dato 30en April deeses jaers aen d’ Edle. Heeren Maijores37 reets ontrent deese zake haer hoog Edle. approbatie hebben versogt, soo wert in middels door d’ Edle. Heer Commissaris aen de dienaren van de Comp. toegestaen een stuck lant voor de geene die zulx begeeren, provisioneel uijt te kiesen om bij haer zodanich besaeijt en beplant te werden, als een ijder sal te rade werden, wanneer de Heeren Maijores in ‘t Patria dit met haer approbatie zullen comen te verstercken.

Insgelijcks door den Eerw. Joannes Overnij,38 bedienaer des Goddelijcken Woorts te deeser plaetse, bij request aen d’ Edle. Heer Commissaris verthoont zijnde, hoe nu ruijm een jaer zijn eerste vijffjarich verbant was komen te expireeren en dat tot onderhoudingh van den godtsdienst aen Stellenbosch 9 a 10 uren van ‘t Casteel in ‘t land een kerckje aengetimmert, werwaerts sijn Eerw. verscheijde maalen in ‘t jaer genootsaeckt is de visite te gaen doen, en oock bij vervolgh van tijt ‘t hoogwaerdich sacrament des avontmaels moeten uijtdeelen, met versoeck dat zijn Eerw. ten dien opsichte eenige augmentatie van gagie mogte werden toegevoegt, Soo is sijn Eerw. toeseggingh gedaen dat met de eerste gelegentheijt sijn versoeck ontrent de Heeren Principalen sal werden voorgedragen, gelijck als bij desen geschiet om daer over bij haer Ho. Edle. in ‘t Patriagunstelijckgedisponeert te werden.

Den Edle. Heer Commissaris meede te vooren gekomen zijnde, hoe dat door de pagters, tappers en andere baetsoeckende menschen te deser plaetse de vaderlantse als Indische ganckbare spetien van gemunt gelt, soo in gout als silver, verre beneeden de waerde taxeeren en niet hooger van de passeerende scheepsvrunden willen aenneemen, als tot zodanige lage prijsen als zij met de selve weeder aen andere te ver-verwisselen goede advancen sien te behalen, gelijck de zodanige 18, 19, a 20 pr. cto. doorgaens daer bij komen te proffiteeren, tot merckelijcke schade en nadeel van de geene die daer bij geintresseert zijn, directelijck strijdende tegens de goede maxime van de republijcq onser lande, en dienvolgende zodanige ongehoorde practijcquen niet langer behooren noch connen getollereert werden, maer aengesien men alhier geen kennisse heeft tot wat prijs volgens de Indische valuatie alle gangbare spetien door de Hooge regeeringh van India sijn gestelt, en bij d’ Comp. werden aengenornen, Soo is goetgevonden met d’ eerst van hier te vertrecken staende scheepen na Batavia, haer Ho. Edle. om het jongst daer ontrent beraemde reglement te versoecken, om bij bekomen van dien, alhier tot narigtinge te dienen en in practijcq gebragt te werden, mitsgaders ‘t voorgaende ingekroopen misbruijck bij placcaet scherpelijck te interdiceeren.39

Bij resumptie van de jongste generale missive van de vergaderinge van de Heeren 17ne aen den Commandeur en Raet in loco in dato 24en Junij deeses jaers40 onder andere bij d’ Edle. Heer Commissaris aengemerckt zijnde ‘t ongenoegen dat haer Ho. Ed. toonen te hebben ontrent ‘t geene den Commandeur maendelijx tot zijn perticuliere mesnagie uijt het magazijn of pachuijs geniet, soo aen provisien, drinckwaren &a., met bijgevoegde expressien dat ‘t selve alle maet en reegel te buijten gaet, als geconfereert hebbende met ‘t geene voorgaende Commandeurs, selfs Gouverneurs, hebben gehadt of genooten tot onderhoudinge van haer tafel, verswaert mette officieren van de gaen en komende scheepen, sonder dat het daermeede eenige comparatie soude hebben, om ‘t welcke na te sien en met de negotieboecken te confronteeren den Edle. Heer Commissaris gecommitteerdens heeft gestelt, die bij geschrifte hebben overgeleevert haare bevindinge, waer bij comt te blijcken dat haer Ho. Edle. in ‘t Patria ontrent dit poinct zijn g’abuseert, alsoo geen excessen volgens ‘t geene bij de negotieboecken daer van is aengeteeckent hebben connen uijtgevonden werden, zijnde selfs bevonden minder te bedragen als ‘t geconsumeerd[e] van de vorige Commandeurs.41

Oock wijders door d’ Edle. Heer Commissaris nagesien en geresumeert zijnde de boeckjes soo van de weescamer als d’ diaconij, dewelcke zijn Edle. in goede ordre heeft bevonden, en in sonderheijt uijt de laeste, aengemerckt den presenten staet van de Caapse armen, die bij zijn Edle. aenweesen in den jare 1681 in deselve qt. als Commissaris in soo groote vervallen veragteringh waren gebragt, dat doenmaels van ‘t geheele capl. geen duijsent gl. effectieff in weesen wiert bevonden, en ten dien opsichte door zijn Edle. wel en te regt g’ordonneert dat men sich voortaen soude hebben te wagten om van ‘t armegelt tegens alle regt en reeden soo liberael te desponneeren, gelijck voorheen was geschie[t]42 ‘t Zedert welcke tijt door de goede voorzorge van de Heer Commandeur beneffens de besorgers der armen ‘t uijtgesette capl. meest aen de onvermogenste deeser borgers a deposito verleent, soo verre is ingevordert dat jegenwoordich bij de cassa van de armen effectieff aen contanten gelde in weesen wert bevonden de somma van ƒ10000 dat een merckelijck verschil is en nu weijnigh quade debiteurs komen te mancqueeren, zijnde door den Heer Commissaris voornt. de diaconen gerecommandeert in haer daer ontrent getoonden iver en vigilantie te continueeren op dat het armegelt niet onbehoorlijck werde geadministreert en uijtgereijckt als aen zodanige arme ledematen deeser gemeente als men na conscientie sal nodich oordeelen dat d’ diaconen tot haer verantwoordingh blijft aenbevoolen.

Den vrijburger Willem van Dieden, nevens desselfs comp., bij request hebbende tragten te beweeren haer gepretendeert octroij van alleen te zijn geprevilegieert om op ‘t Dassen , en d’ daer ontrent geleegen eijlanden in de Saldanhia bhaij , robben om traen van te branden te mogen schieten, nevens de vrije visserij aldaer, waer van de leverantie aen de Comp. heeft moeten geschieden, gaudeerende voor ijder halffaem traen ƒ10 en voor ijder hondert pont ingesoute visch ƒ3:12: maer dewijl haer vaertuijgh waermeede de gem. eijlanden hadden bevaren deesen jare was komen te verongelucken, en dienvolgende onmagtich om haer traenbranderij en visserij op de voorn. eijlanden te connen vervolgen, mitsgaders dat de regeeringh in loco voor reeck. van de Compe. dat gedoente deesen jare aen haer selfs hadden genomen tot haer suppte. groot nadeel, versoeckende derhalven dat haer weder als voorheen agtervolgens haer gepretendeert octroij mogten werden vergunt haer traenbranderij en Visserij op de voorn. eijlanden alleen vrijel. te mogen vervolgen, sonder dat de Comp. haer daermeede soude hebben te bemoeijen, maer aen haer t’ eenemael overlaten, daer teegen aengemerckt dat dit voorgegeeven en gepretendeert octroij door de suppten. niet en can werder verthoont off onder de papieren van de Comp. alhier ter Secretarij berustende, te vinden is, en dienvolgende niet apparent dat aen haere predecesseurs, die de voorn. traenbranderij en visserij is vergunt, een zodanich octroij sal weesen verleent, maer eenelijck door de overigheijt alhier tot weederseggens en soo lange de Comp. g’oordeelt heeft daer bij geen prejuditie te lijden daer in consent gedragen, gelijck de Comp. al bij het geeven van een zodanich octroij niet verder daerin soude gehouden weesen, en overzulx maer een toelatingh en gunst, dat men haer tot noch toe onverhindert daerin heeft laten continueeren, gelijck de voorn. van Dieden oock selfs bekent, en dat de Comp. de voordeelen, die de meergem. traenbranderij en visscherij affwerpt, selfs kan proffiteeren, in plaets van jaerlijx omtrent ƒ4000 tot betalinge van de geleeverde traen en visch uijt haer cas te missen, als geen of weijnich onkosten daer om behoeven te draagen, hebbende de Comp. twee groote zeijlchialoupen aendehant, die buijten haer ordinarij emploij daertoe connen gebruijckt werden, den sergt.43 nevens 4 matroosen ten voors. opsichte en tot het continueel vangen van visch tot spijsinge voor ‘s Comps. lijfeijgenen in de Saldanhiabhaij geplaest, vereijsschen aldaer meede tot bewijs van ‘s Comps. wettige possessie bij aencomst van eenige vreemde Europiaense natien, en tot commoditeijt van ‘s Comps. eijgen scheepen die aldaer komen te vervallen, weshalven de voorn. van Dieden en zijn Compagnons pretensie ongefondeert, en volgens de redenen hier vooren daer van gegeeven schadelijck voor de Compe. is aengesien, en dierhalven goetgevonden en verstaen hem sijn gedaen versoeck te ontseggen, gelijck bij deesen geschiet, met dien verstande nochtans dat ‘t huijs bij hem op ‘t Dasseneijlant aengetimmert, en althans bij d’ Comp. aldaer in gebruijck, bij onpartijdige luijden sal getaxeert en volgens de waerde door de Comp. aen hem werden goetgedaen.

Zijnde door den Edle. Heer Commissaris aen den Commandeur en den Raet in loco gelast en g’ordonneert om in geschrifte aen zijn Edle. over te leeveren een pertinent verhael hoedanich het sigh heeft toegedragen ontrent het gepasseerde van ‘t Engelse schip de Joanna , in den jare 1682 b’oosten de Caep verongeluckt, sonder dien aengaende ijets te verswijgen, waer op zijn E. en den Raet van antwoort bij een deductie t’ haerder dechergie hebben gedient, indiervoegen gelijck als de selve in ‘t breede is inhoudende en daer bij kan nagesien werden.

Wijders meede gelet zijnde op ‘t gedane versoeck van den soon van de Heer Commandeur van der Stel in vrijdom gelargeert, om op zijn vergunt lant in eijgendom een vogelcooij te mogen maken om aldaer alderhande wilt gevoogelte te vangen, sonder dat ijemand anders in vijff uiren distanctie daer ontrent in ‘t ronde in toecomende soude werden toegelaten meede een zodanige voogelcooij te moogen maecken, oock niemant gepermitteert werden om op 500 roeden in ‘t ronde daer ontrent te schieten, soo en indiervoegen gelijck als in ons vaderlant in gebruijck is; en dat hem daer nevens noch mogte werden vergunt de vrije visserij in de Bhaij Fals en oock permissie om alderhande gevogelte en wilt te mogen schieten, sonder dat het selve verder als alleen in zijn persoon en sijn wettige descendenten sal plaets grijpen, sonder dat ‘t gemelde lant aen andere met deese prevelegievan ‘t schieten alleen44 sal mogen werden verkogt, Soo is zijn versoeck hem g’accordeert, dewijle d’ Comp. noch eenige particuliere daer bij geen prejuditie comen te lijden.

Omme te komen tot besparinge van den rijst, waer van bij ‘t opneemen van de pachuijsen in deese maent niet meer als 20 lasten in voorraet zijn bevonden, waermeede tot rantsoen van ‘s Comps. slaven uijtterlijck niet langer als voor 5 maenden connen toereijcken en ‘t secoers van rijst uijt India door het een of ander onbekent obstacul soude connen comen te ontstaen, en oversulx daer op geen vasten staet is te maken, behalven dat het meede daer op sal moeten werden aengeleijt om den rijst uijt Indien in toecomende te connen excuseeren, en de Comp. te ontlasten van de sware equipagie die met ‘t senden van een expressen bodem uijt India jaerlijx moet werden gedragen, dewijl na gemaecte calculatie door de Comp. deesen oegsttijt niet veel minder graanen staen te werden jng’oegst als men tot spijsinge van ‘t guarnisoen en ‘s Comps. slaven in ‘t jaer sal nodich hebben, behalven dat bij de magazijnen jegenwoordich noch 400 mudde van dat graen in voorraet is, en het vervolgens van jaer tot jaer daer op sal moeten werden aengeleijt om soo veel graanen door de Comp. te werden gesaeijt dat men daer uijt d’ordinarij maendelijxe rantsoenen sal connen vinden, waer toe de apparentien leggen selfs om noch grooter quantiteijt jaerlijx te connen ougsten, maer aengemerckt dat de slaven, aen den rijst gewoon zijnde, niet ten eersten haer tot het broot zullen connen gewennen, dat met langhsaemheijt moet werden ingevoert, en in die gewoonte zijnde gebragt, meerder voetsel van ‘t broot als den rijst zullen trecken, soo is g’arresteert dat van pmo. Januarij aenstaende voor rantsoen aen de slaven sal werden uijtgedeelt de helft broot en d’ andere helft rijst.

Het hoeckertje de Wagthont bij de Edle. Heeren Maijores in ‘t Patria volgens aenschrijven van der selver missive in dato 29en November geprojecteert45 om bij aen comst alhier, wanneer de goederen daer in voor de Caep afgeladen, daeruijt gelost soude weesen, met de eerste gelegentheijt van hier direcktelijck na de westcust van Sumatra af gesonden te werden, ten fine om de aldaer in gereetheijt zijnde erts in zodanigen quantiteijt aff te halen als haer Ho. Edle. derwaerts hebben g’ordonneert en daer meede met d’ eerste geleegentheijt weeder direcktelijck teruch na ‘t vaderlant te werden gesonden, om noch deesen jare te connen repatrieeren, dogh door desselfs ongemeene lange reijs van 8 maenden suckelens, bevoorens dat alhier is aengekomen, de ordinarij tijt verstreecken en ‘t oogmerck dat haer Ho. Edle. daermeede hebben voorgehadt voor soo verre verijdelt zijnde, dewijl ‘t selve nu na de westcust afgesonden werdende, doch niet eerder als teegens ‘t aenstaende jaer vandaer teruch soude connen keeren, soo is voor den meesten dienst van de Comp. aengesien ‘t gemelte bodempje met de eerste geleegentheijt van hier direcktelijck na Batavia aff te senden, om bij verscheijningh aldaer door de hooge regeeringh van India weegens desselfs emplooij zodanich gedisponneert te werden, als haer Edle. zullen gelieven goet te vinden.

D’ equipagiepachuijsen, en ‘t geen daer aen dependeert, nu al ruijm twee jaren door den luijtt. Jan Babtist buijten zijn militaire dienst tot goet genoegen provl. waergenoomen zijnde, soo wert den selven bij deesen in die bedieningh geconfirmeert.

Aldus gedaen, g’arresteert ende geresolveert in ‘t Casteel de Goede Hoope, ten dage, maent en jare voors.

Ter ordonnantie van d’ Edele Heer Ordinaris Raet en Commissaris deeser residentie Rijckloff van Goens.

[Signed:] S. v. STEL.

[Signed:] ANDS. DE MAN.

[Signed:] J. CRUSE.

[Signed:] ARNOLDO MUIJKENS.

[Signed:] JAN BABTIST.